परिचय
नेपालमा तरकारी बीउ उत्पादनको विकास दिन प्रति दिन बढ्दै गइरहेको छ । तरकारी बीउ उत्पादनलाई प्रत्यक्ष सहयोग पु¥याउन सरकारी स्तरबाट तरकारी बीउ उत्पादन केन्द्र रूकुमले महŒवपूर्ण कार्यहरू गर्दै आइरहेको छ । जहा“ तरकारीको ज्यादा माग हुन्छ त्यहा“ तरकारी खेती प्रशस्त मात्रामा गरिन्छ । त्यसको लागि असल किसिमको गुणस्तरयुक्त तरकारीको बीउको महसुस गरिन्छ । असल खालको गुणस्तरयुक्त तरकारी बीउ उत्पादन गर्नको लागि उपयुक्त हावापानी भएको स्थान, दक्ष प्राविधिकहरू तथा उक्त स्थानमा कृषकहरूमा जागरूकताको आवश्यकता पर्छ । यसै सन्दर्भमा नेपाल सरकारले अधिराज्यका विभिन्न स्थानमा बागवानी फार्म केन्द्रहरूको स्थापना गर्ने क्रममा यस तरकारी बीउ उत्पादन केन्द्र, रूकुमको पनि स्थापना गरेको हो ।
वि.सं. २०३५ सालमा यस तरकारी बीउ उत्पादन केन्द्रको स्थापना भएपछि तरकारी बाली सम्बन्धि अध्ययन परिक्षण जातीय सम्वद्र्धन तथा संरक्षण, प्रजनन तथा मूल बीउ उत्पादन र वितरण जस्ता महŒपूर्ण कार्यहरू केन्द्रीय स्तरको बीउ उत्पादन केन्द्रको रूपमा तरकारी विकास निर्देशनालयको नीति निर्देशनमा रही गर्दे आई रहेको छ । २०६१ श्रावणबाट नयां संरचना अनुसार यस केन्द्रलाई बाली विशिष्ट नाम दिई समशितोष्ण तरकारी बीउ उत्पादन केन्द्र नामाकरण गरिएको छ । साथै हाल यस केन्द्रको प्राविधिक, आर्थिक एवं प्रशासनिक कार्य तरकारी विकास निर्देशनालयको मातहतमा रहेको छ ।
उद्देश्य
- विभिन्न तरकारी बालीहरुको जातिय संरक्षण सम्वद्र्धन गर्ने ।
- विभिन्न तरकारी बालीहरुको प्रजनन तथा मूल बीउ उत्पादन गरी बीउ उत्पादक कृषकहरुलाई वितरण गर्ने
- विभिन्न तरकारी बालीहरुमा समस्यामूलक परीक्षणहरु गर्ने ।
- बीउ उत्पादक कृषकहरुलाई तरकारी बीउ उत्पादन सम्बन्धि तालिम दिने ।
- तरकारी बीउ उत्पादक कृषकलाई प्राविधिक सेवा टेवा उपलब्ध गराउने ।
- कृषक स्तरमा उत्पादित तरकारी बीउको गुणस्तर नियन्त्रण तथा सुपरीवक्षण गर्ने ।
- मध्य पश्चिम विकास क्षेत्रका विशेषगरी पहाडी क्षेत्रका मानिसहरुमा तरकारी खाने बानी बसाली उनीहरुको स्वास्थ्यमा क्रमिक सुधार ल्याउने ।
- ताजा तरकारी तथा तरकारी बीउ उत्पादन गराई सोको बेच बिखनबाट उनीहरुको आयश्रोत बढाई जीवनस्तर उकास्ने ।
- राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा बढ्दो तरकारी बीउको मागलाइ केही हदसम्म पूर्ति गर्ने तथा बीउ निर्यातमा बीउ उत्पादक तथा बीउ व्यवसायीहरुलाई मध्यस्थ्यताकर्ताको रुपमा सेवा र सल्लाह दिने ।
केन्द्रको भौगोलिक स्थिति
यो केन्द्र मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत राप्ती अञ्चलको रूकुम जिल्ला खलंगा गा.वि.स.वडा नं.७ को चापा भन्ने स्थानमा रहेको छ । सो मध्य–पहाडी क्षेत्रमा समुद्र सतह देखि १४५० मिटरको उचाईमा २८०३६’ उत्तरी अक्षांश र ८२०१२’ पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ । यो केन्द्र दक्षिण मोहडामा परेकोले बिहान सूर्योदय देखि सांझ सूर्यास्तसम्म घाम लागि रहन्छ ।
हावापानी
यस केन्द्रको हावापानी समशितोष्ण किसिमको छ । औसत अधिकतम तापक्रम २४ डि.से. र न्युनतम तापक्रम १३० डि.से तथा वर्षा १४०० मि.मि. देखि २२०० मि.मि. सम्म परेको पाइएको छ । यहाको हिउद चिसो, गृष्म न्यानो तथा सुख्खा र मनसून ढिलो गरी आउने र हिउदको दिनमा कहिले काही हिउ समेत झर्छ र हल्का तुषारो पनि परेको पाइन्छ । यहाको औसत सापेक्षिक आद्र्रता ७९.१ प्रतिशत छ । कहिले काही गृष्म ऋतुमा असिना समेत पर्ने गर्छ ।
माटो
यस केन्द्रको प्रायःजसो माटो दोमट बलौंटे किसिमको छ । माटोको पि.एच. मान ५.२ रहेको छ ।
सिंचाई
मध्य पहाडी एवं उच्च पहाडी डांडा कन्दरा भए पनि रूकुम जिल्लाको हरेक पाखो तथा खेतमा प्रशस्त मात्रामा सिंचाईको सुविधा छ । यसै क्रममा यस केन्द्रमा पनि पान खोलाबाट ल्याईएको कुलोले वर्षभरि नै सिंचाईको सुविधा प्राप्त छ ।
क्षेत्रफल र भू–उपयोग
रूकुम जिल्लामा सम्पन्न ट्रिगोनोमेट्रिकल नापी प्रणालीद्वारा गरिएको नापी अनुसार केन्द्रको कुल क्षेत्रफल ११७ रोपनी छ । जसमा कार्यालय भवन, आवास भवन, तालिम भवन, गोदाम घर पर्दछन् भने तरकारी प्रजनन तथा मूल बीउ उत्पादन, तरकारी बेर्ना उत्पादन, जातिय सम्वद्र्धन, तरकारी बाली संग्रहालय आदि कार्यक्रम संचालनमा छन् ।
Ph No. 088-490107
Email : rukumfarm@yahoo.com
Head of Office : Madan Kumar Shrestha
Mobile No : 9846045510
Contact Person : Hemanta Prakash K.C
Mobile No : 9860232421